Partnerstwo publiczne
 
 
 
 

Partnerstwo publiczne na Ukrainie

Odpowiedzialne instytucje

Strefa przybrzeżna na Ukrainie podlega jurysdykcji władz na czterech szczeblach: krajowym, regionalnym, gminnym i lokalnym. Ukraina nie ma żadnych specjalnych agencji rządowych odpowiedzialnych za ZZOP. Ogólnie mówiąc, główna funkcja w tej dziedzinie należy do Ministerstwa Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych Ukrainy. Posiada ono specjalną agencję – Państwową Inspekcję Ochrony Morza Czarnego i Azowskiego, która zajmuje się obszarami przybrzeżnymi. Dodatkowe agencje to Państwowe Agencje Zarządzania Ochroną Środowiska i Zasobami Przyrody, które są obecne w każdym regionie administracyjnym (oblast). Te organizacje są odpowiedzialne za przestrzeganie polityki państwa w zakresie ochrony środowiska w określonych obszarach przybrzeżnych. 

Organizacje pozarządowe zajmujące się obszarami przybrzeżnymi znajdują się przeważnie w dużych ośrodkach (np. Odessa, Nikołajew, Kherson, Sewastopol, Donieck). Istnieje wiele oddziałów organizacji pozarządowych z Kijowa. W obszarze przybrzeżnym aktywnych jest również kilka organizacji międzynarodowych. Mają one swoich partnerów na Ukrainie (np. Wetlands International, EUCC, WWF, BirdLife International, IUCN itp.) i popularyzują podejście do ochrony światowej lub europejskiej przyrody wśród lokalnych władz, specjalistów i ogółu ludności. 

Niezorganizowana opinia publiczna daje się słyszeć tylko w wypadku ekologicznie niebezpiecznej działalności przemysłowej w bezpośrednim otoczeniu jej miejsc zamieszkania lub w przypadku zaangażowania ludności do działań praktycznych przez lokalną, regionalną lub ogólnokrajową organizację pozarządową. 
Niezorganizowana opinia publiczna może wpływać na proces ZZOP głównie w trakcie sporządzania ocen oddziaływania na środowisko. Jest to jeden z najważniejszych instrumentów wpływu szerokiej społeczności na podejmowanie decyzji. 

Ustawodawstwo

Dwiema ustawami, które mają bezpośredni wpływ na zagadnienia związane z ZZOP są ustawa o ochronie środowiska (1992) i ustawa o wiedzy ekologicznej (1994). W rezultacie przedsiębiorstwa przemysłowe i inne, które zajmują się zasobami przyrody lub krajobrazem, powinny sporządzić ocenę oddziaływania na środowisko (EIA) przed rozpoczęciem jakiegokolwiek przedsięwzięcia. Zatem zagadnienia ZZOP są jednymi z najważniejszych w procedurze EIA, jeżeli przedsięwzięcie dotyczy linii brzegowej. Główne kwestie, które są dogłębnie badane w trakcie przygotowywania dokumentu EIA, są następujące:

  • charakterystyka i jakość środowiska; 
  • obszary o wysokiej produktywności i zróżnicowaniu biologicznym;
  • gatunki wartościowe komercyjnie; 
  • gatunki zawarte w Czerwonych Księgach na różnym poziomie;
  • obszary chronione;
  • społeczno-ekonomiczne charakterystyki obszaru;
  • alternatywy dla zagospodarowania strefy brzegowej;
Praktyka

Publiczne partnerstwo i rozpowszechnianie informacji na ukraińskim wybrzeżu stało się efektywniejsze w ciągu ostatnich 10 lat. Jest to spowodowane rosnącą rolą organizacji pozarządowych w całym kraju, a zwłaszcza w obszarach wzdłuż wybrzeża Morza Azowskiego i Czarnego. Także ustawodawstwo dotyczące oceny oddziaływania na środowisko wymaga uczestnictwa publicznego podczas przygotowywania dokumentów EIA. 

Ustawodawstwo dotyczące EIA mówi, że podczas studium EIA powinny się odbyć spotkanie ze społecznością w celu poinformowania jej o rozważanym przedsięwzięciu i zebrania jej opinii na temat projektu. Jeżeli jest taka potrzeba, to propozycja przedsięwzięcia powinna zostać poprawiona i powinno się odbyć kolejne publiczne spotkanie. Jednak w praktyce uczestnictwo publiczne jest ograniczone, a opinia społeczna nie jest zwykle wystarczająco brana pod uwagę przez władze. Organizacje pozarządowe na Ukrainie odgrywają znaczącą i skuteczną rolę we wzmacnianiu informacji i partnerstwa publicznego w obszarach przybrzeżnych. Niemniej jednak organizacjom pozarządowym wciąż brakuje wiedzy na temat partnerstwa publicznego i jego wdrażania. 

 

Przyszły rozwój

W przyszłym rozwoju partnerstwa publicznego w procesie ZZOP na Ukrainie powinno się wziąć pod uwagę następujące problemy:

  • brakuje wiedzy na temat znaczenia i korzyści z partnerstwa publicznego;
  • kryzys gospodarczy na Ukrainie powoduje niedobory w finansowaniu prawie wszystkich rodzajów działalności, w tym ochrony przyrody;
  • brak egzekwowania prawa wobec urzędów, instytucji, biznesmenów i osób prywatnych, skłaniającego ich do "przyjaznych dla przyrody" metod zarządzania i korzystania z przyrody;
  • brak tradycji zachowań "ekologicznych" wśród ludności;
  • brak edukacji ekologicznej na ten temat w szkołach;
  • brak informacji wśród uczestników ZZOP na temat tego, co i gdzie dzieje się w tej dziedzinie.
     
 
Szesnaście lat doświadczeń ukraińskiej organizacji pozarządowej (Krajowego Funduszu Dziedzictwa)

Ochrona delty Dniestru

W roku 450 p.n.e. Herodot, ojciec historii, użył terminu "delta" w odniesieniu do obszaru ujścia Nilu, ponieważ kształtem przypominał on literę "delta" w alfabecie greckim. W Europie ponad 30 rzek posiada takie delty o całkowitym obszarze przekraczającym 10 tysięcy hektarów. Jedną z nich jest delta rzeki Dniestr. 

Akademik V.I. Vernadsky uznał delty za "posiadaczy zalążków życia", ponieważ ze względu na swoją produktywność biologiczną mogą być porównywane z ekosystemami raf koralowych i lasów tropikalnych. 

Na ukraińskim wybrzeżu mórz Czarnego i Azowskiego jest 19 obszarów mokradeł o znaczeniu międzynarodowym, chronionych konwencją Ramsar. Mogą być one nazwane "złotymi rezerwatami Europy". Wiele z nich znajduje się w rejonie Odessy. Jednym z tych obszarów są mokradła delty Dniestru. 

Działania Krajowego Funduszu Dziedzictwa na rzecz ochrony mokradeł delty Dniestru

Protesty organizacji pozarządowych

W celu ochrony tej ogromnej wartości ekologicznej w roku 1985 powstał pomysł ustanowienia parku narodowego. Trzy lata wcześniej wyżej na rzece Dniestr (700 km) zbudowana została duża zapora – Elektrownia Wodna Dniestrowskaja. Po rozpoczęciu jej działania zatrzymane zostały wszystkie wiosenne wylewy. Wiele ptaków zaczęło występować coraz rzadziej. W roku 1986 ibis kasztanowaty – symbol delty odleciał i przestał się rozmnażać. Te ptaki są wskaźnikiem stanu środowiska delty. Była to kropla, która przepełniła czarę goryczy obrońców przyrody i skłoniła ich do działania. Wraz z naszymi członkami organizacji pozarządowych – kolegami Igorem Shegolewem i Vadimem Gontarenko zaczęliśmy rozpowszechniać informacje o ważności bioróżnorodności w delcie Dniestru poprzez gazety, Akademię Nauk, i władze, starając się o zmianę reżimu pracy elektrowni wodnej i utworzenie obszaru chronionego. A w roku 1987 wraz z innymi kolegami zorganizowaliśmy pierwszą organizację pozarządową na Ukrainie. 

Zaczęliśmy protestować przeciwko wielu problemom ekologicznym w rejonie wybrzeża, a szczególnie w dorzeczu Dniestru. Znaczącym przykładem była tu blokada wydobycia piasku z Dniestru w roku 1989. Zablokowaliśmy nielegalną (odbywającą się bez jakichkolwiek zezwoleń) działalność mołdawskiego przedsiębiorstwa rzecznego, które wydobywało piasek i żwir w mołdawskiej części Dniestru i przechowywało ten materiał w celu jego sprzedaży w części ukraińskiej. Po trwającej tydzień walce wszelkie wydobycie piasku i żwiru z dna rzeki zostało całkowicie wstrzymane. Było to pierwsze zwycięstwo organizacji pozarządowej na Ukrainie w konflikcie z działaniem na tak dużą skalę. 

W roku 1989 zaproponowaliśmy umieszczenie mokradeł na liście ważnych obszarów ptasich w Europie na poziomie międzynarodowym. 
 

Edukacja i świadomość ekologiczna

Od roku 1987 organizowaliśmy coroczne ekspedycje biologiczne w celu monitorowania sytuacji w delcie i podejmowania działań dla ochrony bioróżnorodności i mokradeł. 
W tym samym czasie zaczęliśmy prowadzić coroczne wyprawy ekologiczne dla dzieci. Zbieraliśmy razem dzieci i nauczycieli z lokalnych wsi i miast. Ich nauka i praca wraz z nauczycielami pomogła w nauce biologii w szkołach. 

W późniejszym okresie rozszerzyliśmy nasze działania na skalę transgraniczną, obejmując szkoły i dzieci z Ukrainy, Mołdawii i Transdniestrii oraz innych krajów, takich jak Rosja czy Białoruś. W tych działaniach wzięło udział 1700 młodych ekologów, którzy odkrywali wiele interesujących aspektów życia przyrodniczego. Był to początek edukacji ekologicznej dzieci, współpracy z rodzicami oraz komunikacji z władzami. 

Wykorzystujemy specjalny program edukacyjny dla dzieci, i przez cały czas staramy się pomagać i dbać o mokradła (zbierając śmieci, oczyszczając kanały z mułu). 
Symbolem tej działalności w regionie afro-euroazjatyckim jest ibis kasztanowaty – gatunek kluczowy dla delty Dniestru, który lęgnie się tu w liczbie 500-1000 par, i migruje przez region śródziemnomorski do Afryki. 

W tym czasie organizowaliśmy dobrą komunikację i współpracę z lokalną społecznością – mieszkańcami, użytkownikami przyrody oraz lokalnymi władzami. Razem sadzimy drzewa, oczyszczamy rejon ze śmieci, i organizujemy ośrodki informacji ekologicznej, gdzie dzieci mogą przyjść, razem pracować i wymieniać świeże pomysły.
 

Ustanowienie obszarów chronionych

Delta Dniestru ma bogatą historię. Ale najbardziej okazała jest ona od czasów Greckich – 2500 lat temu. Od tamtych czasów Dniestr zaskakiwał ludzi wspaniałą przyrodą i bogatymi zasobami naturalnymi. Z tego punktu widzenia uważamy, że ten obszar musi być chroniony jako bogate ekosystemy z bogatą bioróżnorodnością, i ponieważ delta jest bardzo atrakcyjna dla ludzi – aby dać im możliwość korzystania z niej (z wyjątkiem obszaru parku narodowego, który musi być ściśle chroniony) dla celów rekreacyjnych i wszelkiej zrównoważonej działalności gospodarczej, takiej jak ekoturystyka. Ważnym argumentem za stworzeniem parku narodowego był fakt, że delta Dniestru jest położona blisko (30 km) dużego, ponadmilionowego miasta Odessy. 
Jednak pierwszy krok był bardzo trudny. Spotkaliśmy się z silnymi protestami ze strony silnego i dobrze zorganizowanego środowiska rybaków i myśliwych. Ze względu na bogatą przyrodę w delcie działa wielu kłusowników, którzy byli przeciwni temu pomysłowi, i którzy mają powiązania z odpowiedzialnymi władzami. 

Według ustawodawstwa byłego ZSRR, aby stworzyć park narodowy, konieczne jest zaproponowanie bogatej alternatywy ekonomicznej dla obszarów, które zostaną wyłączone z działalności gospodarczej. Zatem formalnie zorganizowanie parku było bardzo trudne. Rezerwaty przyrody były formalnie proste, ale status obszaru chronionego zakazuje wszelkiej aktywności ze strony lokalnych mieszkańców – zatem jest to ściśle chroniony obszar. W pierwszym kroku na drodze do ustanowienia przyszłego parku narodowego zebraliśmy całą potrzebną dokumentację i przygotowaliśmy wszystkie dokumenty naukowe potrzebne do stworzenia rezerwatu przyrody. W tym czasie uzyskaliśmy wsparcie z organizacji Euronature. Opublikowane zostało godło obszaru mokradeł – ibis błyszczący – i ulotki o delcie Dniestru, które były rozpowszechniane wśród lokalnych mieszkańców i władz. Były one bardzo pomocne. 

Zorganizowanie rezerwatu przyrody zajęło nam 8 lat ciężkiej pracy krok po kroku. W roku 1993 objęliśmy ochroną 7620 ha obszaru delty Dniestru, ustanawiając rezerwat "Dniestrovskie Plavny" ("Dniestrowskie Mokradła"). 
Następnie zaczęliśmy pracować na rzecz parku narodowego. W 1994 roku pierwszy prezydent Ukrainy, L. Krawczuk zaaprobował specjalną ustawę dotyczącą wszystkich ważnych rezerwatów przyrody, na których w najbliższej przyszłości miały zostać ustanowione obszary chronione. Delta Dniestru została uwzględniona na tej liście. Przez wiele lat pracowaliśmy z lokalnymi mieszkańcami, z dziećmi, poprzez różne programy edukacyjne wspierane przez EUCC, ambasadę Holandii w Kijowie, fundację Sorosa, ISAR (program Green Island – Zielona Wyspa), aby przekonać ich, że delta Dniestru musi być chroniona jako park narodowy. 

W roku 1996 parlament Ukrainy ratyfikował Konwencję Ramsar, a delta Dniestru została umieszczona na liście Obszarów Podmokłych o Międzynarodowym Znaczeniu Konwencji Ramsar. 
Dzięki funduszowi EECONET zorganizowaliśmy wycieczki sołtysów wsi położonych wokół delty do pierwszego parku narodowego na Ukrainie – Karpackiego Parku Narodowego. Został on założony w roku 1980. Podróż była bardzo ważna, ponieważ dzięki niej sołtysi i wójtowie naprawdę zrozumieli znaczenie parku dla lokalnej społeczności, i po powrocie mocno przekonywali lokalne rady do tego pomysłu; jednak nie odniosło to pełnego sukcesu. Istniała potrzeba dalszych działań i wysiłków. 

W latach 1997-2000 pracowaliśmy wraz z EPCEM (program ekologiczny dla studentów – Holandia) nad badaniem opinii społeczności lokalnej na temat pomysłu stworzenia parku narodowego. Był to bardzo udany projekt, a jego wyniki pomogły nam przejść do rzeczywistych decyzji. 
W roku 2001 odbyło się kilka spotkań z lokalnymi władzami na temat kontynuacji tej pracy i ostatecznego stworzenia parku narodowego w roku 2002. Burmistrzowie, wójtowie i wielu lokalnych parlamentarzystów odwiedziło rezerwat biosfery na Dunaju, aby kształcić się w zakresie funkcjonowania obszarów chronionych, życia lokalnej ludności na tych obszarach i rozwiązywania przyszłych problemów. Ta podróż była częściowo finansowana z funduszu EECONET. 

Ostatecznie, w końcu 2001 roku region Biełajewski podjął jako ostatni decyzję o stworzeniu parku narodowego. Podobne decyzje zostały podjęte kilka miesięcy wcześniej przez dwa inne regiony – Biełgorod Dniestrowski i Owidiopol. A 11 stycznia 2002 roku rada powiatu odeskiego podjęła decyzję o stworzeniu parku narodowego na obszarze 21 400 ha. 
Dziś Ministerstwo Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych Ukrainy przygotowuje wszystkie dokumenty, aby prezydent Ukrainy mógł przyjąć ustawę o parku narodowym delty Dniestru. Jest to rezultat szesnastu lat wysiłków w zakresie partnerstwa publicznego w delcie Dniestru, procesu dojrzewającego od protestu do współpracy i rozwoju. 

Potrzeby i cele odtworzenia mokradeł

Jak wiadomo, długotrwała presja antropogeniczna w dorzeczu rzeki, a zwłaszcza w jej delcie, spowodowała radykalne zmiany. Erozja gleby, a w konsekwencji wzrost poziomu mułu w jeziorach delty, były najbardziej oczywistą przemianą, która zmieniła sieć hydrologiczną równiny zalewowej i obniżyła wydolność ekologiczną mokradeł. Doprowadziło to do obniżenia do krytycznego poziomu głębokości wielu jezior, z których wiele zostało wypełnionych warstwą mułu o grubości 2,0-2,5 m, i zablokowało skuteczną wymianę między wieloma częściami mokradeł. Część płytkich jezior w centralnej części delty całkowicie zniknęła. Te i szereg innych antropogenicznych transformacji w delcie spowodowały spadek potencjału ekologicznego tego niegdyś niezwykle bogatego ekosystemu mokradeł. 

Spośród lokalnych, radykalnych przemian w delcie należy wskazać odwadnianie dla celów rolniczych i sztucznej hodowli ryb. Masowy drenaż został rozpoczęty w latach pięćdziesiątych, ale okres największego nasilenia tych procesów przypadł na koniec lat sześćdziesiątych i początek siedemdziesiątych. W tym okresie w delcie Dniestru na terytorium Ukrainy i Mołdawii dokonano odwodnienia ponad 8000 hektarów, co odpowiada około 30% powierzchni naturalnych mokradeł. A znacząca część mokradeł (80% całości przekształconego obszaru) na terytorium Mołdawii została wyłączona z naturalnego cyklu. Do dzisiejszego dnia praktycznie wszystkie mokradła na terenie Mołdawii są przekształcone w ziemie uprawne i stawy rybne. 

Najważniejszym problemem delty Dniestru jest brak dostępu wody z rzeki do trzcinowisk i łąk. Główna droga przez deltę, zbudowana równolegle do rzeki, odcina mokradła od wody z rzeki. Połączenie rzeki z mokradłami po stronie mołdawskiej jest zablokowane przez groble rolnicze. Spowodowało to częste zalewanie drogi i rosnące koszty jej utrzymania. Wspólny ukraińsko-mołdawski projekt w dziedzinie gospodarki wodnej pozwolił na ponowne zasilenie mokradeł wodą z rzeki. Projekt ten był prowadzony na mołdawskiej części mokradeł, ale jego efekt przyrodniczy wystąpił również w ukraińskiej części delty Dniestru. 

Kolejny projekt w zakresie odtworzenia mokradeł był związany z poprawą warunków ekologicznych w dwóch kolejnych częściach mokradeł zniszczonych w przeszłości. Celem projektu było zapewnienie dobrej wymiany wody między rzeką a mokradłami przez przecięcie wałów, oczyszczenie niewielkich strumienie i odtworzenie naturalnego połączenia. 
Fundusz EECONET Action Fund wspierał wszystkie wymienione projekty odtworzeniowe, które były prowadzone w latach 1999-2001 pod nazwami "Ecobridge", "Żyjące Jeziora" oraz "Ptasia Oaza".

Po zalaniu na odtworzonych mokradłach znacząco wzrosła wydajność ekologiczna kosztem najbogatszych ekosystemów nisko położonych łąk, a naturalny rozród ryb zapewnił dziesiątkom gatunków ptactwa wodnego pożywienie w okresie wylęgu i migracji. 

Zatem odtworzenie zniszczonych mokradeł jest jednym z głównych mechanizmów zwiększenia wydajności mokradeł, ochrony i odtworzenia różnorodności biologicznej w dolnym biegu Dniestru na Ukrainie. Dzięki temu odtworzone zostały znaczące obszary żerowe i lęgowe warzęchy, ibisa kasztanowatego, kormorana, białego pelikana i czapli białej. Przyniosło to również korzyści ekonomiczne dzięki redukcji kosztów utrzymania głównej drogi i zwiększeniu obszaru wylęgu i żerowania ryb. 

Projekt ten jest sponsorowany przez fundusz EECONET Action Fund (EAF) z oficjalnym wsparciem ze strony administracji obwodu odeskiego, regionalnego oddziału Ministerstwa Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych, władz mołdawskiej wsi Palanka i Ministerstwa Ochrony Przyrody Mołdawii. 

Od tego momentu opinia publiczna przyczyniała się do współpracy między władzami z Odessy, Kijowa i Mołdawii w celu rozwiązywania tych problemów. Skutkowało to formalną prośbą strony mołdawskiej o utworzenie transgranicznego rezerwatu biosfery. Dzięki współpracy z organizacjami pozarządowymi i administracją udało się zrealizować plan zrównoważonego rozwoju w regionie Majaki. Jednak nie zawsze odbywa się to pokojowo. 

Projekt budowy nowej drogi przez rezerwat przyrody spowodował konieczność przeprowadzenia kolejnej blokady. Jednak tym razem, dzięki współpracy z partiami politycznymi i organizacji spotkań, budowa drogi została wstrzymana, a prezydenci Ukrainy i Mołdawii zawarli porozumienie dotyczące istniejącej drogi przez granicę. Nowa droga stała się niepotrzebna. Nową rolą organizacji pozarządowych okazuje się być pomoc administracji w rozwiązywaniu problemów dotyczących ochrony przyrody. 
Są to praktyczne przykłady partnerstwa publicznego i działania ukraińskich organizacji pozarządowych na rzecz ochrony dzikiej przyrody oraz wspierania, pomocy i zaangażowania lokalnej społeczności w dążenie do zrównoważonego rozwoju. 

Rzeka Dniestr – część basenu Morza Czarnego

Wiadomo, że Morze Czarne jest największym na świecie zamkniętym i niedotlenionym morzem. Basen Morza Czarnego jest narażony na największy wpływ działalności człowieka, ponieważ z 171 milionów ludzi żyjących w zlewni Morza Czarnego 10 milionów mieszka w samym dorzeczu Dniestru. Wybrzeże Morza Czarnego obejmuje ważne obszary turystyczne, które każdego lata odwiedza do 40 milionów gości. Do roku 1992 Morze Czarne nie było chronione żadną wspólną polityką czy reżimem prawnym. W roku 1993 przyjęta została deklaracja wspólnej polityki (Deklaracja Odeska, kwiecień 1993), podpisana przez sześciu ministrów ochrony środowiska krajów czarnomorskich. Ta konwencja apeluje o poprawę oceny i monitorowania zanieczyszczeń, oraz o opracowanie kompleksowych i skoordynowanych planów odtworzenia, ochrony i zarządzania żywymi zasobami przyrody. 

Morze Czarne ma powierzchnię 461 000 km2 i średnią głębokość 1240 m. Około 25 procent jego powierzchni zajmuje północno-zachodni szelf kontynentalny o głębokości poniżej 200 m. Ten północno-zachodni obszar jest narażony na osadzanie spływ największych rzek (Dunaju, Dniepru, Dniestru i Bohu). Morze Czarne jest połączone z innymi morzami jedynie poprzez Morze Śródziemne, czyli przez Cieśninę Bosfor, Morze Marmara i Dardanele. To połączenie jest płytkie (50 m) i wąskie, a wpływ słonej wody z Morza Śródziemnego jest mniejszy od wypływu wód powierzchniowych z Morza Czarnego. Ten niedobór wody jest kompensowany wodami słodkimi spływającymi z rzek. Istnienie tych dwu źródeł wody przyniosło efekt w postaci rozwarstwienia kolumny wody, z świeżą wodą na powierzchni i gęstszą wodą w głębinach. Różnica gęstości i brak pionowych prądów uniemożliwiają mieszanie się tych dwu warstw i penetrację tlenu z powierzchni w kierunku dna. Przy zachodzącym rozkładzie substancji organicznych, Morze Czarne jest stale niedotlenione poniżej głębokości 150-200 m, a 90 procent całej jego kolumny wody jest niedotlenione. W tych warunkach dalsza degradacja materii organicznej zachodzi przy użyciu tlenu związanego w azotanach oraz zwłaszcza w siarczanach. Ta ostatnia reakcja prowadzi do wytwarzania siarkowodoru. 

Ilość nawozów trafiających do Morza Czarnego z rzek i z atmosfery wzrosła znacząco w ostatnich dekadach na skutek rozpowszechnionego wykorzystania detergentów fosfatowych i intensyfikacji rolnictwa. Prawie 65 procent azotu dostaje się do Morza Czarnego z rzek, a około 10 procent z samego Dniestru. Rolnictwo i ścieki komunalne mają w tym największy udział (odpowiednio 31 i 26 procent). Inne znaczące źródła to opady atmosferyczne (19%) i przemysł (17%). Te wartości są jedynie przybliżonymi szacunkami, ponieważ dane o poszczególnych źródłach były bardzo ograniczone. 

Znaczenie mokradeł

Rzeka Dniestr ma długość 1350 km, w tym 550 km na terytorium Mołdawii; ma ona średni przepływ wynoszący 322 m3/s i wylewa 3 do 11 razy do roku, co jest kluczowe dla funkcjonowania całego ekosystemu. Mokradła Dniestru są jednym z najbardziej nienaruszonych ekosystemów w regionie Morza Czarnego, obejmującym: rozległe trzcinowiska, słodkie jeziora, rzeczne lasy nadbrzeżne, liman, równiny zalewowe, bagna, łąki bagniste oraz wiele rzadkich i zagrożonych gatunków. 

Delta Dniestru jest unikalnym systemem ekologicznym na ukraińskim wybrzeżu Morza Czarnego. Są to słodkowodne mokradła, z licznymi kanałami, jeziorami, zalanymi lasami, uderzającą dziką florą i fauną, pracowitymi ludźmi i bogatym rolnictwem. 

Górna część delty należy do Mołdawii i jest praktycznie w całości przekształcona w tereny uprawne. W dolnej, ukraińskiej części, znajduje się jeden z największych obszarów mokradeł w regionie Morza Czarnego, obejmujący powierzchnię ponad 220 km2. Niekończące się kanały, dziesiątki jezior takich jak Biełoje, Tudorowo, Putrino, Pisarskoje, Krugłoje, Dragan, ciepły i przyjazny klimat, tworzą unikalne warunki dla rozwoju królestwa roślin i zwierząt. A wszystko to leży w odległości 30 km od dużego centrum kulturalnego, miasta Odessy, z której statki rozwożą po całym świecie wodę pitną z Dniestru. 

Delta Dniestru i jej dzika przyroda, na swój sposób przypominająca gąszcz amazońskiej dżungli, cieszy i urzeka. Lecz jak każdy piękny i delikatny twór przyrody wymaga ona uwagi i troski. I to nie tylko ze strony władz, ale i każdego, kto ją odwiedza i korzysta z jej fascynującego piękna. 

Wartość mokradeł delty Dniestru

Mokradła delty Dniestru zajmują ważną pozycję pośrednią między ziemią a wodą. Istniejące interakcje ekologiczne między fizycznymi, chemicznymi i biologicznymi składnikami tego ekosystemu wytwarzają dobra i usługi ważne dla społeczności ludzki, które możemy nazwać wartościami:

Wartości społeczno-kulturalne

Mokradła delty Dniestru reprezentują różnorodne wartości społeczno-kulturalne:

  • rekreacyjna: część mokradeł (poza rezerwatem przyrody) jest otwarta dla ludności, i organizowane są tu różne rodzaje wizyt: rekreacyjne polowanie i wędkarstwo, wycieczki łodziami i obserwowanie ptaków;
  • edukacyjna: mokradła Dniestru są używane przez regionalne i lokalne organizacje pozarządowe (Wildlife Conservation i jej oddziały) jako przykład edukacji ekologicznej i podnoszenia społecznej świadomości w dziedzinie ochrony przyrody;
  • historyczna: przez stulecia terytorium delty Dniestru przyciągało ludzi o różnych korzeniach i narodowościach, a ślady ich obecności przetrwały do dziś. 
Delta Dniestru, ujście Dniestru i przyległe obszary – starożytny i legendarny obszar wybrzeża Morza Czarnego. Leży tu miasto Biełgorod Dniestrowski, jedno z najpiękniejszych na Ukrainie, o historii liczącej dwa i pół tysiąca lat. Będące jednym z 10 najstarszych miast na świecie, przez długie stulecia swojej historii miało dwanaście nazw w różnych językach, jednak zawsze w ich rdzeniu zachowane było słowo "biały". 

Jednym z najbardziej uderzających zabytków jest forteca zbudowana w XIV i XV w. przez ludy słowiańskie bezpośrednio nad wodą ujścia Dniestru. Jest to najcenniejszy zabytek historii i architektury, który przyciąga tysiące ludzi z całego świata. 

Dziedzictwo kulturowe tego obszaru obejmuje liczącą setki lat tradycję ścinania trzciny i wykorzystywania jej do budowy dachów, płotów oraz jako drewna na opał. Wiele domów w Odessie, która została założona w roku 1794, zostało zbudowanych z trzciny pochodzącej z delty. Trzcina była również wykorzystywana do budowy opery w Odessie, słynnej na całym świecie. 
 

Garncarstwo i wikliniarstwo mają również bogatą historię, podobnie jak winiarstwo, które zostało tu zapoczątkowane przez szwajcarskich Francuzów w początkach XIX wieku. 

Wartości ekonomiczne

Tę klasę wartości można podzielić na dwie różne podklasy:

  • wartości produkcyjne (rolnictwo, rybołówstwo morskie, hodowla ryb i leśnictwo);
  • wartości konsumpcyjne (wędkarstwo, wyrąb drewna na opał, wypas bydła, ścinka trzciny, łowiectwo).

  •  
Wartości ekologiczne
Mokradła dniestrzańskie są unikalne ze względu na swoją adaptację do różnych warunków hydrologicznych, odżywczych i zasolenia. Mokradła odgrywają ważną rolę w zapobieganiu erozji i utrzymywaniu jakości wody. Mokradła są niezwykle produktywnym siedliskiem, dzięki czemu są schronieniem dla rzadkich i zagrożonych gatunków, zwłaszcza dla ptaków.
 

Wiadomym jest, że delta Dniestru jest położona w rejonie pontyckiej trasy przelotu ptaków. Tu, na mokradłach i w strefie przybrzeżnej, we wszystkich porach roku rejestruje się ponad 300 gatunków ptaków, co stanowi 90% wszystkich gatunków ornitofauny na Ukrainie. Ptaki wykorzystują różnorodne siedliska na mokradłach do zamykania swojego rocznego cyklu życia. Jeden i ten sam gatunek może korzystać z różnych siedlisk, choć z drugiej strony różne gatunki mogą korzystać z jednego siedliska. Tworzy to pionowe i poziome więzi między wieloma gatunkami ptaków a strukturalnymi i funkcjonalnymi elementami ekosystemu mokradeł. 

Rodziny ptaków Pelicanidae, Phalacrocoridae, Ardeidae, Ciconiidae, Threskiornithidae, Charadriidae, Laridae, Anatidae, Rallidae, Gruidae żyją w tych siedliskach, zatrzymując się tutaj przez cały cykl życia. Jednym z głównych wniosków jest to, że aby ochronić najbogatszą różnorodność gatunkową ptactwa migrującego przez deltę Dniestru, konieczne jest zachowanie całej różnorodności siedlisk, które przeważnie są naturalnymi biotopami. Jednak część z nich to obszary stworzone przez człowieka, takie jak rybne stawy hodowlane, uprawy rolne itp. W takich miejscach ptaki nie są chronione przed działalnością człowieka. Straszy się je i strzela do nich w celu ochrony plonów. Ofiarami odstrzału padają nie tylko zwykłe, masowe gatunki, takie jak kormorany, mewy czy kaczki, ale także wiele rzadkich gatunków. Jest to powód, dla którego w takich miejscach występuje potrzeba ochrony ptaków migrujących. 

Rozległa sieć siedlisk w delcie Dniestru daje schronienie ponad 100 gatunkom ptaków, z których najbardziej liczne są kolonie lęgowe ptactwa wodnego. Wiele lęgnących się  tu gatunków (Ardeidae, Threskiornithidae, Anatidae oraz Rallidae)wije gniazda w tych siedliskach, z których najważniejszym są trzciny. Wszystkie te siedliska należą do kategorii mokradeł chronionych konwencją Ramsar, co jest ważnym czynnikiem nadania im międzynarodowego statusu w odniesieniu do działań podejmowanych na rzecz konserwacji i zarządzania zasobami naturalnymi. 

Zimy w delcie Dniestru są łagodne, bardzo niestabilne, z temperaturami oscylującymi wokół zera, z lekkimi mrozami i odwilżami. Jednak w niektórych latach (zima 1995-96, 1996-97, 1999-2000 oraz 2002-2003) prawie cały obszar delty był pokryty śniegiem, a obszar wodny – lodem. Tylko kilka słonawych akwenów oraz morze przybrzeżne były dostępne dla ptactwa wodnego. 

Różnorodne biotopy, łagodny klimat w zimie i dobre tereny żerowe przyciągają na zimę do delty Dniestru wiele gatunków europejskich ptaków. Najbardziej liczne są Anatidae. Ich całkowita liczba osiąga 30-50 tysięcy w niektórych latach. Najbardziej znaczące siedliska w tym czasie znajdują się w północno-zachodniej części Dniestrowskiego limanu, gdzie ptaki żerują, odpoczywają i zatrzymują się na noc. Jednak gęsi preferują obszary rolne jako obszary żerowania. Ta grupa jest najbardziej charakterystyczna dla zimowej ornitofauny delty Dniestru w niektórych latach. Ponieważ żeruje ona na młodych pędach pszenicy ozimej, działalność ludzka stanowi dla niej zagrożenie. 

Na mokradłach Dniestru zimuje pięć gatunków gęsi, takich jak : Anser fabalis, Anser erythropus, Anser anser, Rufibrenta ruficollis, Anser albifrons. Ten ostatni gatunek jest najliczniejszy. Żeruje on na polach ozimej pszenicy. 

Gatunek Rufibrenta fuficollis przylatuje z Rosji, i gnieździ się w mieszanych stadach z Anser albifrons. Rekordowa liczba – 12 000 ptaków tego gatunku – została zarejestrowana zimą w delcie Dniestru w styczniu 2001 roku, kiedy zatrzymywały się one na noc i na żer w naturalnych siedliskach oraz na obszarach rolnych na wybrzeżu. 
Zatem delta Dniestru jest bardzo ważnym korytarzem ekologicznym. W roku 2000 parlament Ukrainy przyjął ustawę o sieci ekologicznej na Ukrainie. Ten akt prawny stanowi, że delta Dniestru jest bardzo ważna dla korytarzy ekologicznych dorzecza Dniestru i wybrzeża Morza Czarnego i Azowskiego. Jest to wspaniały pomysł dotyczący sieci Econet. 


 
 
Back Forward